وضعيت انسان در جهان پسا 11 سپتامبر
يادداشتي برشعر« دوازده سپتامبر» علي باباچاهي /حميد موذني
نوشتار پيش رو گرچه خوانش شعر «12 سپتامبر» شاعر برجسته "علي باباچاهي" است، اما از منظر ادبي و نقد ادبي به آن نميپردازد و در اصل اين خوانش، تاويلي در معناهاي نهفته در پس پشت متني است كه باباچاهي با سرايش آن در كسوت روشنفكري آماتور (متعهد و معترض)- به زعم ادوارد سعيد- تلاش ميكند كه به دور از تعلقات ناسيوناليستي و با ايدئولوژيك و البته با نقد آنها به گونهاي جهان وطني، موقعيت انسان در جهان امروز را به تحليل كشاند.
باباچاهي در شعر "12 سپتامبر" ضمن ترسيم مختصات و ويژگيهاي جهان پسا 11 سپتامبر و نقد آشفته بازار جهان پسا مدرن، هيچ افق ودنياي بهتر و برتري را وعده نميدهد اما با خوانش سكوت بين سطور، ميتوان نوستالوژي جهاني حداقلي را درآن كشف نمود كه حداقل اين گونه زشت و خشن نباشد و همين!
1- دو قلوي مكرر شده در شعر 12 سپتامبر، شايد استعارهاي از ساختمان دو قلوي تجارت جهاني است كه در 11 سپتامبر مورد آماج حملات تروريستي قرار گرفت.
باباچاهي در اين شعر ضمن اين كه با ارجاع به جهاني بدوي و ايدئولوژيك اشاره ميكند، تقابل آن را با دنياي توسعه يافته و هژموني كاپيتاليسم نشان ميدهد. همچنين در اين شعر، شاعر به تحليلي جامعه شناختي ميپردازد كه چگونه بيعدالتي از نوع «راولز»ي، دنياي جديد را به خصومت و خشونت رهنمون ميسازد:
شتري كه مادرش دو قلو زاييد گفت من باز هم بايد بار ببرم و خار قورت بدهم
و يا:
مخصوصاً كه زليخا واري در لبنان دو قلو دو قلو زاييده باشد
2- فروپاشي بلوك شرق و تجزيه اتحاد جماهير شوروي، سر آغاز گفتمان جديدي شد كه ميليتاريستهاي جهان كاپيتاليسم در تفكر جايگزين ساختن خطر كمونيزم برآيند.
راهكار جنگ طلبان، بهرهبري از سياهي لشكر بنيادگرايييي كه به نفع آنها عليه كمونيزم موضع گرفته بود.
جمهوري خواهان آمريكا و سردمداران انگليسي با پايان فويباي كمونيزم تلاش كردند به كمك روشنفكران حرفهاي – به زعم اداوارد سعيد- از جمله ساموئل هانتينگتون جهان را آمادهي وضعيتي تازه سازند تا در آن مجدداً بتوانند سرعت و برتري خود را استمرار بخشند.اضطراب سازي فوبياي اسلام راه كار خشونت خواهان شد تا با دميدن بر طبل خطر و تهديد بنيادگرايي اسلامي، گفتمان جديدي را با عنوان، برخورد تمدنها، جايگزين خطر كمونيزم سازند. باباچاهي با خلاقيت آگاهانه و با زيبايي در شعر خود به گذر شوروي از سوسياليسم به كاپيتاليسم اشاره ميكند كه چگونه وضعيت انقلابي داس و چكش آن بر چيده شد:
اسم يكي از بچههاي همسايهي دست چپي ما ژوزف بود از ديوار راست كه بالا رفت گنجشكها داس به داس چكش به چكش متفرق شدند در بار انداز
3- به زعم باباچاهي، 11 سپتامبر يك واقعه و پروژهي آني نبود بلكه پروسهاي بود كه با فروپاشي بلوك شرق در 11 سپتامبر عملياتي گرديد و از تخم بيرون آمده و جوجههاي آن، مسببان خود را صدا ميزنند تا آنان را پرورش دهند و بزرگ شوند و وضعيتي تازه شكل گيرد.شكل گيري القاعده در ابتدا براي مبارزه با خطر كمونيزم و اشغال افغانستان بود.مبارزان القاعده (بچههاي القاعده) در ابتدا قهرماناني دين پرست و وطن دوست بودند و با 11 سپتامبر بود كه تغيير هويت دادند و به بزرگترهاي بدو تروريست تبديل شدند:
بچههاي القاعده قاعدتاً اول خيلي بچه ماه بچه ماهي بودهاند آب دماغشان را قطعاً با پرچمهاي رنگ به رنگ تميز نميكردند يازده سپتامبر هنوز روي جوجههايش خوابيده بود...
4- خشونت و سبعيت فرا گرفتهي جهان پسا 11 سپتامبر به گونهاي حيرت انگيز در تاريخ بشري مايهي خجالت آدمي و بيسابقه است. خشونت پست مدرن وضعيت جديد تنها از ناحيهي حكومتها و گفتمان رسمي اعمال نميشود كه اين خشونت در حوزهي عمومي (جامعه) نيز رسوخ يافته و آدمي به انسان «هابز»ي تبديل شده و گرگ ديگري شده است.در شعر «12 سپتامبر» اما شاعر با رويكردي به يكي از ضربالمثلهاي كلاسيك به خوبي و مؤجر، عمومي شدن سبعيت حوزهي رسمي را نشان ميدهد و تعميم يافتن خشونت جهان انساني را نشان ميدهد.در ضربالمثل كلاسيك، روباهي ماده در حال فرار بوده و شخصي او را خطاب قرار ميدهد كه تو چرا گريزاني؟زيرا تنها روباهان نر را مجازات ميكنند و روباه ماده در پاسخ ميگويد: اول ميكشند و بعد به سراغ بيضهها براي تعيين جنسيت ميروند!.
باباچاهي در شعر خود، جهان امروز را زشتتر تصور كرده و دختري را به جاي اهالي قدرت مينشاند تا عموميت يافتن آن را نشان دهد:
- با بيضه روباه ماده چه كار داري دختر؟ گفت: نميشُمرند اول ميبُرند بعد با چرتكه ميشمرند و يكجا حساب ميكنند!»
5- بيمنطقي، خرد گريزي، طنز احمقانه، بنياد گرايي ايدئولوژيك و رابطهي مخدوش شدهي پدر و فرزندي يا مادر و فرزندي كه در اصل اشاره به خانوادهي منفك شده و بيارتباط پست مدرن و دنياي عاري از انسانيت و مهربانيست كه در سر تا سر شعر «12 سپتامبر» زشتي جهان امروز را به رخ ميكشد.
«بچهي لُختي را كه از بيمارستان دزديدند پدرش هفت كفن پوسيده را بوسيد بود و گذاشته بود به حراج
و يا:
مادري كه بچه ندارد در آب جوش ميخيساند بچهاي كه ندارد تا در تختخواب فنرياس خنثي نكند نارنجكهاي اگر – مگري را
6- شاملو در شعر زيباي خود از عشقي ياد ميكند كه در جامعهي بسته، آن را در پستوي خاله بايد نهان كرد، اما باباچاهي از عشقي ميگويد كه مانند جوامع استبدادي و ايدئولوژيك اجبار به نهان شدن دارد و نيازمند شجاعتي مضاعف و ايثاري بيشتر براي درك آن است تا عاشق از گزند وانمودهي آن در مصونيت باشد. اگر عشقهاي كلاسيك و حتي مدرن، متأثر از نظامهاي سياسي بودهاند و عاشق، متأثر از معشوق به رسوايي عشق و آرمان خود تن در ميدهد و يا به نهان نمودن آن اقدام مينمود اما در جهان پست مدرن عشق ها كاذب هستندو يا به گفته ي زدن بودريار واقعيتي وجود ندارد و جهان در دست وانمودههاست و عاشقها مسواك زده و ضد عفوني شده به معشوق خود نزديك مي شوند و اگر به پنهان شدن هم نياز نداشته باشند اماتوهم واقعي بودن آن، ورطهاي بدتر از وضعيت پيشين است.
باباچاهي با درك مختصات جهان رسانهها توهم واقعيت متأثر از واقعيت كه انسان را فرا گرفته به زيبايي اين عشقها را به گونهاي انتقادي به تصوير ميكشد.
آدم عاشق نه ماسك ميزند براي چيدن گلهاي شيميايي شده نه ضدعفوني ميكند دستهايش را كه جراحتي عميق برداشته
7- آنتوني گيدنز، جامعه شناس برجسته انگليسي در گفت و گويي پس از واقعهي 11 سپتامبر، جهان را به دو بخش پيش از 11 سپتامبر و پس از آن تقسيم ميكند. جهان پيش از آن يعني 10 سپتامبر به قبل در هژموني پارادايم مدرنيته بود و پروسهي انسان مدرن به آن ختم ميشود و جهان پس از 11 سپتامبر كه 12 سپتامبر به بعد است، جهان وانمودههاي بودرياري و سلطهي گفتمان پست مدرنيته است كه سراسر آكنده از خشونت، تروريسم، جنگ و بنياد گرايي است و در آن ارزشهاي والاي انساني رخت بر بستهاند.
باباچاهي در كسوت روشنفكري متعهد و تلخبين هر دو جهان را نقد ميكند وبه نقطهي سياهي كه انسان بر آن ايستاده است- 12 سپتامبر- اشاره دارد:
آه دوازده دوازده سپتامبر
دوازده سپتامبر
زنِ بار در کلکته هم که باردار بشود عاشق مرد لکنته ای شده یا نشده
اتفاقی ست که افتاده!
در بارانداز مردی که مست کرده فقط مست کرده در بارانداز
شتری که مادرش دو قلو زائید گفت من باید باز هم بار ببرم وَ خار قورت بدهم
بچه ی لُختی که از بیمارستان دزدیدند
پدرش هفت کفنِ پوسیده را بوسیده بود و گذاشته بود به حرّاج
اسم یکی از بچه های همسایه ی دست چپی ما ژوزف بود
از دیوار راست که بالا رفت
گنجشک ها داس به داس چکش به چکش متفرق شدند در بارانداز
- با بیضه ی روباهِ ماده چه کار داری دختر؟ گفت:
نمی شمرند اوّل می بُرند بعد با چرتکه یکجا حساب می کنند!
بچه های القاعده قاعدتاً اوّل خیلی بچه ماه بچه ماهی بوده اند
آب دماغ شان را قطعاً تمیز نمی کرده اند با پرچم های از رنگ و رو نرفته
از- رو نمی روند
یازده سپتامبر هنوز روی جوجه هایش خوابیده بود
من ندیده – نشنیده عاشقِ آن دو قلوها شده بودم
آدمِ عاشق نه ماسک می زند برای چیدن گل های شیمیایی شده
نه ضد عفونی می کند دست هایش را که جراحتی عمیق برداشته
مادری که بچه ندارد در آب جوش می خیسانَد بچه ای که ندارد
تا بر رؤیاهای فنر- فنری خنثی کند از تَه و تو نارنجک های اگر – مگری را
بچه شدن کار آسانی ست
مخصوصاً که زلیخا واری در لبنان دوقلو -دوقلو زائیده باشد
آه ! دوازده دوازده سپتامبر!
مهر ماه 86
هرکس به جایی
با چشم غول هم که به دنیا نگاه کنی
نه عنکبوت ها از تعصب شان دست می کشند
نه عقرب ومار از ارث و میراث پدری شان
وشتر مست رها نمی کند گیاهی که دیوانه اش کرده
قطار چه بر دیوار سفید سوت بکشد چه در گوش گرگ بیابان
زنِ هندی که متعلق به خال قرمز وسط پیشانی اش بود گفت به من گفت :
گفت در قطار اسب اسفندیار هم پس نگرفت رم کردنش را
و ازتجریش تا تاج محل اخمِ سگی هم به پسران آدم و حوّا نگذاشت زن هندی:
- «سنگ» و «سار» بشوم بهتر است یا؟
آدم عاشق فقط درکشمیر از سورتمه پیاده می شود گفت به من گفت.
وکیلم که این دو آدم برفی را که مرتکب عقدِ عمد نشده اند به عقلِ مدام در بیاورم؟
لیلی تخته گاز را گاز گرفت رفت که از در برود در رفت
مثانه ی مجنون از سوت قطار پر شده بود
عاشقی که کنار ریل های خجالتی از فرطِ فراق به سپیده دم تجاوز کند
دُم یا بویش را باید در آبِ آهک و زرنیخ بخوابانند
امّا در «عفونامه» ی حکیم متواری فصل یکم آمده:
در دنیای مجازی عِند الطلوع بیرون پریدنِ هر فعلی از سوراخِ جیب جایز است
در فصلِ دویم: عاشق سابق
آب در هاون می کوبد
رودخانه طغیان می کند
و عروس فراری به خانه بر می گردد وَ زنِ هندی؟
واگنی به هندوستان می رود به خال وسط پیشانی
واگن دیگر به گورستان پرلاشز به سه قطره ی خون
و این وسط پیاله روی می کنیم ما تا اینکه تا
در برج ایفل سرم به دوار افتاد و از قطار به زیر افتاد زن هندی ؟
از فرط اینکه مست نبودم وَ مستِ مست نبودم
با شیخ الرئیس در پاریس سراغ خانه ی کدخدا را گرفتم
گلنار
گوشه ی روسریِ ترکمنی اش را می جوید
هدهد کی از شانه ی به سرش دست برداشته
رفتم که از دستگیره های قطار کسی را به جای خودم حلق آویز کنم
الیزا در آینه بود آراگون در مستراح
زن هندی برای خودش زن هندی ست
من عاشق ریش پرفسوری خودم هستم
پدرم که از تو در آمد پدرم گفت هر چه نمی کشیم از تنهایی ست
کافی ست «سی – مرغِ» منطق الطیر را هم به رسمیت نشناسیم.
دی ماه 86
«من آدم متناقضی هستم»
گفتوگو با علی باباچاهی ٭
مصاحبهگران: رسول رخشا / علی مسعودی نیا
ديدگاه
از شعر متفاوت تا شعر متفاوط
علي باباچاهي
فرض ما اين است كه درك مقوله يا وضعيت پست مدرن، امري اجتناب ناپذير است. فرض ديگر ما بر اين موضوع متكي است كه مقولهي مورد نظر در شرق و غرب با برخوردهاي سلبي و ثبوتي مواجه بوده و هست. به هرصورت برخي بر اين باورند كه پست مدرنسيم را بايد نقد مدرنيته، بحراني تكميل كنندهي پروژهي نيمه تمام مدرنيته، آخرين مرحله و پايان عمر مدرنيته، پايان عصر نو و ... به حساب آورد.
گاه نيز پست مدرنيته را مرحله اي فراتر از مدرنيته دانسته اند: «عصر ظهوركامپيوترها، عصر تكنولوژيهاي پيشرفته، عصر اطلاعات، عصر رسانه ها»! خلاصه اين كه پست مدرنيته را به سختي بيانگر عصر يا دوره اي جديد دانسته اند كه به دنبال مدرن آمده». از اين رو توالي تاريخي و زماني را امر چندان تعيين كننده اي در تعريف و تشخيص پست مدرنيته به حساب نميآورند.
مامور شهرداری از اینکه خودش را گره نزده به چوبه ی دار
کمی شرمسار بود
- چرا نزند ؟
- پس بزند ؟
بیخ گوش عین موش کوری که کنار خیابان
پهن کرده بود بساطش را
گفتم : بکش - برو / نه اینتکه خجالت
کشید / و با راه رفت
و من به جای - برای او بودن اینکه بیفتم
افتادم در ته چاهی که فقط برای خودم
کندم سرم را گذاشتم کف دستم که فهمیدم بدون عاشق بودن هم
شاعر 24 عیاری هستم
تو می تونی دیگه با اسب آبی به دریاچه ی قو هم بروی
کنسرت های بدون من اگرچه برای تو طعم خزه های دریا را دارند
نقشه ای هم برای سالن رقصی کشیده ام که نپرس !
تا تو فقط روی صحنه برقصی
و من فقط - فقط برای تو کف بزنم
اما با فکر خرت و پرت های به جا مانده از آن دستفروش اول صبح چه کنم
که مرا میپیچاند در گردبادی که اسم روزمره اش
سه چار قطره اشک ناقابل است
و برای او که از قضا عصای سفیدش را جا نگذاشته
و اول شب / برای او چه فرق می کند ؟
به خانه پا گذاشته / چه قدر باید گریه نکنم ؟
چه اتفاق های سفید و سیاهی که سططح شهر را می پوشانند از شبیه پوست پلنگ
تا ما ادای عاشق هایی در بیاوریم که درخت چنار را بر طناب دار
و ترجیح می دهند ناظر اتفاق های نیفتاده ای باشند که هر روز صبح
اتفاقا بر صحنه حاضرند
دستفروشان میخکوب شده بر کناره ی دیوار
گرد فروشان چرا پا به فرار
نوار فروشانی که بوی خلاف و خیارشور می دهند
و شاخ نبات هایی که در کار خیر استخاره چرا ؟
خیابان ماند و من ماندم
رد شدم از چشم کور دستفروشی که مرا می پیچاند هنوز هم در گردبادی
که در گلویم گیر کرده
و رسیدم به تو که می خواهی با مرگ موش از هوش بروی در عزای برای من
- حتما !
تو را سر راه پیدا نکرده ام که بفروشمت به یه دونه انار / دو دونه انار
ای پسرک بومی !
تو پسر مادرم بودی ای کاش که یواش یواش می بردمت به خانه
و شانه می کردم موهای نه دیگر جوگندمی ات را
فلفل نبین چه ریزه
من در نقش چار دختر رعنا با دو دست خودم در چار گوشه ی تابوتت مخفی می شوم
و به هیچ عنکبوتی اجازه نمی دم که / خانم ! اجازه ؟
قبرهای دو طبقه هم که رو به بهشت باز می شوند
راوی بعد از سکوت :
راستی این شاعران چند شقه چه طور از تیمارستان ها / و دکه های قصابی
سر در می آورند
اما از فکرخای پخش و پلا شده شان / اصلا
پس عجیب نیست که من
در یک دقیقه / نه اینکه دقیقا
هم با چند دانه انار سنگسارت کنم
و هم نثارت کنم شیر مادرم را
که ای کاش دختر مادرم بودی که
......
۲
اسلحه ور رفتن هم بی فایده ست / وقتی که تو نباشی
و کشیدن ماشه / تیز کردن چاقو
بریدن با سیم گلوی گروگان کم سن و سالی که
ترس را هم خوب تلفظ نمی کند
در ته چشمان خون گرفته ی من / واقعا ؟
سرقت اموال پیرزنی که تصادفا اسم تو را بر خودش
و آسمان را هم طاقباز گذاشته
که در روز روشن / وقتی که تو نباشی مخصوصا
تهوع آور است جنایت
بر هر سنگی که سقوط کنم
به کوه بزنم که بخشی از دریا آتش بگیرد هم / بی تو
نارنجکی به خودم ببندم و / بی فایده ست
تهمت اینکهنیمی از کره ی جغرافیای روی میز را شخصا
و منفجر کرده ام بقیه ی مین هایی که شب های آبادان را فقط
به جهنمی از بهشت بدل می کند
بی فایده ست بی تو
وقتی که نباشی تو / جهنم هم بی فایده است
هیچ ندارم دل و دماغ اینکه شما را به انفرادی با رؤیاهای شاقه
و محکوم کنم دزد به کاهدانی که شعرهای مرا
به سه مالخر همین دور و بر فروخته اند
و یا چارپایه را از زیر پای فرقی که نمی کند پس بزنم
تا طناب دار ./ شیرین تر از زهرمار
با گلوی هر که / و از هر کجا
کاری کند / دیگه چه کاری ؟
تیر خلاص ؟
یا آخرین گره ای که جمع و جور کند هوش و حواس
آدم اعدامی را
این صحنه های خنده آور البته که با تو
بی تو که بی فایده ست
با دست بسته بی فایده ست اگر که باز / بی تو
تکیه به جای بزرگان بزنم که آخر کار فقط تکیه به دیوار می زنند
و سلول هایشان را هم که به رایگان به این و آن
خب دیگه شلیک می کنید / یا بپرم از خواب ؟
تختخواب زندان هم گنجایش خواب های زیادی دارد
مردن بی تو / و خوردن یک قاچ خربزه حتی بی فایده ست
قول داده ایم / قبول ؟
...........
۳
و از اینجا به بعد بود که انگشت نما شدی به جرقه زدن
لخت و عور آتشی که محاصره ات کرده بود
دیوانه ی مادرزادی بودی که در تنه ی نخلی دراز
دراز به دراز قد کشیده بودی :
- سنش بزن / نمی رسه !
بنگش بزن / نمی رسه !
بعد میکروفن های قد کشیده و روزنامه های کودن قد کوتاه
تو را هو کردند
و خروس های اخته - سگ های به چه معنا / تیز
با قدقد از هر چه طور و عو عو از هر چرا
تو را / و نه یک بار
بیا برویم از این ولایت / برویم ؟
و تو سر از پرانتزی در آوردی که غفط یک تختخواب فلزی
و داشت اسباب بزرگی را برای تو در اتاق عمل
و دور از چشم اهل نظر آماده / و می کرد تیز چاقوی جراحی را
با شوک از سر گرفته تا نوک پا را
تکیه به جای مجانین ؟
سنگش بزن / نمی رسه
بنگش بزن / نمی رسه !
- اره ؟
فقط چند سانت
تا مچ پای تو را اگر چه کمی کوتاه
کاری کنیم تاکوتوله های از هر طرف
برای تو کف بزنند
- قد کشیدن بیجا چرا ؟
اما پشت سر این مرده های از همه جور / از همه ناجورتر
حرفی اگر
و سرتان را هم بهسنگی نمی زدید که خطوطی عجیب بر آن حک شده ست
قطعا / نه که او زنده به گور
نه گور تو را / دراز به دراز به اسم او می کردند
و نه اینکه شما / یکجا آنقدر قد می کشیدید
که سرتان را به سنگی بزنید / که بی شک
خطوطی عجیب بر آن حک شده ست
زندگی، شعر و دیدگاه علی باباچاهی، شاعر
من در اين سالهاخواب كمال و جمال كلمات شعرم را بارها ديده ام، من فكر ميكنم كه طور ديگري فكر ميكنم
چشمم كه به خشكي افتاد لابد از آب دريا پريده بودم بيرون، با كشتي آمده بوديم از «كنگان»، تا «جلالي» كه روستايي ساحلي بود/ هست در بوشهر. پدربزرگ مادري ام به بدرقهي ما آمده بود. صبح بود يا عصر؟ نميدانم! شايد هم غروب بوده باشد:
غروب با دل من می وزد
